Ko je oslobodio Kruševac

U petak 14. oktobra u Kruševačkom pozorištu održana je Svečana akademija povodom Dana oslobođenja grada u Prvom i Drugom svetskom ratu. Svečanost je počela himnom Bože pravde u izvođenju crkvenog hora Sveti Knez Lazar. U proslavama ove vrste primetno je insistiranje na tradicionalnom folkloru, dok se istorijski period 1945-1990. zanemaruje. Lokalne vlasti su ukinule proslave pobede nad fašističkim okupatorom i iz javnog prostora isključile narodno-oslobodilačke heroje.[1] U vremenu grubog revizionizma istorije, ne čude pokušaji da se zasluge za oslobođenje Kruševca od nemačkog okupatora u Drugom svetskom ratu pripišu kolaboracionistima.

Nedavno je na inicijativu grupe meštana sela Parcane i nekoliko ljudi iz okolnih mesta, na Parcanskoj kosi podignut spomenik kopaoničkom vojvodi Dragutinu Keseroviću i njegovoj vojsci, jer su u Drugom svetskom ratu, kako se navodi, „položili živote braneći otadžbinu“. Inicijatori napominju da je na Parcanskoj kosi vođena „odlučujuća bitka između domaćih i stranih okupatora i pripadnika Ravnogorskog pokreta“. Spomenik[2] je svečano otkrio Aleksandar Galić, Keserovićev unuk, rekavši da se njegov deda „borio sa verom u Boga za bolju i pravednu Srbiju“.

Po četničkoj verziji istorije, Kruševac su oslobodili četnici pod komandom Keserovića savladavši veliki broj Nemaca,[3] koje su kasnije predali Rusima. Po ovoj verziji događaja, tek onda su u grad pristigli partizani i sa Rusima razoružali Ravnogorce. S druge strane, istoriografija je utvrdila da je Crvena armija ušla u grad bez ispaljenog metka, nekoliko sati pošto ga je napustila nemačka vojska. Na putu ka Kruševcu, Crvena armija je iz zasede napadnuta na reci Rasini od strane četnika Mirka Tomaševića[4] i u tom sukobu je poginulo 18 crvenoarmejaca. Partizani ulaze u grad tek tokom noći između 14. i 15. oktobra. Tome su prethodile dvomesečne borbe na području oko Kruševca, između partizana (NOVJ) i četnika (JVuO) kojima je pomagao nemački okupator.

Tokom borbi za oslobođenje kruševačkog okruga, jedinice 2. proleterske divizije NOVJ imale su dobru praksu puštanja[5] i premobilisanja[6] zarobljenih pripadnika JVuO. Nakon saznanja o korektnom postupanju partizana prema zarobljenim četinicima, veliki broj pripadnika JVuO se svojevoljno predavao, a pogotovo oni nevoljno mobilisani.

U drugoj polovini septembra 1944. snage NOVJ koje su se nalazile između Trstenika i Kruševca prelaze na levu obalu Zapadne Morave kako bi prekinule lanac komunikacije okupatora između Kruševca i Kraljeva, a i zbog svog napredovanja ka Kruševcu. Za nemačke snage, dolina Zapadne Morave bila je značajna zbog povezanosti ova dva grada, ali i zbog veza sa sopstvenim snagama na području Niša. JVuO je pomagala[7] nemačkim snagama da odbrane svoje položaje u tom delu zemlje. Pomenuto vremensko razdoblje obeležava aktivna saradnja četničkih i nemačkih snaga. Keserovićev štab i on lično nalazili su se u Kruševcu, u kome su boravili i Nemci.

Pomenuta borba (ne „odlučujuća bitka“) na Parcanskoj kosi vođena je 21. septembra 1944. Partizani su bili poraženi i prinuđeni na povlačenje preko Zapadne Morave, a u četničkoj istoriografiji ovaj poraz partizanskih jedinica, koje su bile tri do četiri puta slabije od protivničkih, zaveden je kao „verovatno najteži poraz koje su partizani doživeli od četnika u Srbiji“.[8] Ovde treba naglasiti da su četnici imali podršku nemačke artiljerije i avijacije.[9] Nakon borbe na Parcanskoj kosi, na području između Velike Drenove i Milutovca partizani zarobljavaju[10] oko 200 četnika, a zatim nastavljaju borbe ka Šašilovcu.

U narednim danima usledila su ubrzana povlačenja nemačkih trupa i približavanje partizana Kruševcu. Četnici su najmanje nedelju dana pre pristizanja Crvene armije bili u gradu. Ne postoje svedočanstva i dokazi o vođenju ikakvih borbi u tom periodu. „Mnogi se sećaju da su jedini ispaljeni meci bili kada su Nemci, koji su se nalazili na jednom poluguseničaru (od ukupno tri poluguseničara koliko ih je bilo u Kruševcu tog jutra) nedaleko od Spomenika kosovskim junacima i mirno posmatrali kako se narod okuplja na trgu noseći zastave saveznika, pripucali na čoveka koji je pokušao da stavi sovjetsku zastavu na Spomenik“.[11] Na sreću niko nije stradao, ljudi su se razbežali, dok je nemački vod feld-žandarmerije od tridesetak ljudi[12] na poluguseničarima naglo napustio grad.

Ubrzo je usledilo ponovno okupljanje građana i priprema dočeka sovjetskih trupa. Zanimljiv je podatak da u prvoj polovini oktobra u Kruševcu ni u jednom trenutku nije bilo 1000 Nemaca,[13] što pobija tvrdnje o borbama između četnika i Nemaca za oslobođenje Kruševca. Uvidevši da su doživeli poraz, Keserovićevi četnici napuštaju grad, a borci 4. (crnogorske) proleterske brigade im nanose težak poraz u noći 14-15. oktobra u borbi između Globodera i Golubovca.

Keserović je nastavio da se bori pod komandom Draže Mihailovića sve do 6. juna 1945, kada je uhvaćen u Strminu. Od 2. jula do 8. avgusta 1945. pred Vojnim sudom Prve armije na Pravnom fakultetu u Beogradu održano mu je suđenje za zločin protiv naroda i države. Osuđenjen je na smrt streljanjem, uz gubitak svih građanskih prava i konfiskaciju celokupne imovine. Streljanje je izvršeno 17. avgusta 1945. na nepoznatoj lokaciji, koja nikada nije objavljena. Iako je Keserović tokom rata pomagao fašističkom okupatoru i sarađivao[14] sa kvinsliškom vladom Milana Nedića, podizanje spomenika ovom za sada još uvek nerehabilitovanom izdajniku odvija se uz izostanak reakcije državnih institucija. To samo potvrđuje tezu da ova vlast, kao i prethodne, svesnom propagandom vrši rehabilitaciju ratnih zločinaca i kvislinga.

Vladajući establišment izbegava suočavanje sa istorijskim činjenicama i stručnom javnošću i pribegava relativizaciji istorije. Izmaštavanje prošlosti[15] uz idealizaciju etničke jedinstvenosti nacionalnog bića služi stvaranju identitetske baze utemeljene na slavnoj prošlosti. Stvara se platforma preko koje se projektuje ideološki poželjna budućnost. U tom kontekstu, mistifikacija četničkog oslobođenja Kruševca je pokušaj podmetanja krivotvorene istorije sa ciljem ideološke manipulacije kako bi se rehabilitovala zločinačka i izdajnička prošlost i opravdala (trenutna) sadašnjost.

  1. Ulica Mirka Tomića, glavna u gradu, sada nosi ime Vidovdanska; Ulica Miloja Zakića, glavna šetačka zona, sada nosi ime Majke Jugovića itd.
  2. Na spomeniku stoji natpis: И његовој христољубивој војсци страдалој за веру и отечество.
  3. Ova verzija ima nekoliko varijacija: da su četnici u žestokim obračunima izbacili iz stroja oko 1000 nemačkih vojnika (za ovu čestu verziju nisu jasni izvori); da su četnici nakon tročasovne borbe uništili garnizon Nemaca u Kruševcu i zarobili oko 700 Nemaca, 1000 Belih Rusa i 13 tenkova (po izveštaju pukovnika Kramera koji je u to vreme bio u Keserovićevom štabu; da su četnici zarobili mnogo nemačkih vojnika i zaplenili mnogo oružja praktično bez borbe (po izveštaju samog Keserovića).
  4. Oslobođenje Kruševca 1944. godine: Zbornik dokumenata, studija i sećanja učesnika i savremenika, priredio Dušan Miljojković, Koordinacioni odbor, sekcija ratnih brigadа Opštinskog odbora SUBNOR-a, 1997. (Kruševac: TP Novi Komerc), str. 17.
  5. U sećanjima boraca 1. krajiške brigade opisan je napad na četnike u Rosuljama u neposrednoj blizini Kruševca, u noći 22-23. avgusta 1944: „U toj akciji zarobili smo 42 pripadnika četničkih jedinica, većinom mobilisanih seljaka… Dobar deo zarobljenih četnika ostao je sa nama, u bataljonu, a ostale smo pustili kućama”. Milan Radanović, Kazna i zločin – Snage kolaboracije u Srbiji: odgovornost za ratne zločine (1941-1944) i vojni gubici (1944-1945), drugo dopunjeno izdanje, str. 276.
  6. „Prema izveštaju Štaba 4. (crnogorske) proleterske brigade (11. septembar 1944), o borbama protiv četnika i Nemaca na području Kruševca, uključujući i neuspeo pokušaj zauzimanja grada, brigada je tokom prethodne noći zarobila 24 četnika i jednog nemačkog vojnika: „Njemca i dva četnika poslali smo štabu, a ostale zarobljenike koji su bili većinom silom mobilisani četnici, ili smo puštali kućama ili smo jedan manji broj zadržali u našim jedinicama”. U toj borbi brigada je imala 4 poginula i 6 teže ranjenih boraca”. Isto.
  7. „Komadant nemačkih snaga u Srbiji, general fon Vajhs, zaključio je 17. septembra 1944. da je situacija u Srbiji po Nemce loša: „Zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana može se samo usporiti”. Fon Vajhs naglašava: ’’Politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima”. (NAW, T-311, г. 193, s. 758). Isto, str. 278.
  8. Nebojša Đokić, Milomir Stević, „Koliko je Nemaca poginulo i zarobljeno u Kruševcu oktobra 1944“, Rasinski anali 11, Kruševac, 2013, str. 271.
  9. Blažo Janković, Četvrta proleterska crnogorska brigada, Beograd, 1975, str. 451; Milan Radanović, Kazna i zločin – Snage kolaboracije u Srbiji: odgovornost za ratne zločine (1941-1944) i vojni gubici (1944-1945), drugo dopunjeno izdanje, str. 279.
  10. „Zarobljeni mobilisani mladići, koji su uvršteni u redove JVuO mahom nevoljno, usled prisilne mobilizacije, koja je bila najintenzivnija početkom septembra 1944, po pravilu su puštani kućama nakon zarobljavanja, dok je jedan deo dobrovoljno stupao u redove NOVJ. Nije do kraja jasno da li su zarobljavanja i puštanja četnika na području Velike Drenove i Milutovca usledila pre ili nakon partizanskog poraza 21. septembra, iako se druga solucija čini verovatnijom”. Isto, str. 280.
  11. Nebojša Đokić, Milomir Stević, „Koliko je Nemaca poginulo i zarobljeno u Kruševcu oktobra 1944’’, Rasinski anali 11, Kruševac, 2013, str. 283.
  12. Postoje brojne fotografije.
  13. „Teško da je bilo i stotinak Nemaca (uključujući folksdojčere iz 7. SS divizije) i par stotina stranih dobrovoljaca (uglavnom bivših sovjetskih vojnika zarobljenih od Nemaca) – sve u svemu maksimalno 500 do 600 ljudi i povremeno 3 do 5 tenkova, bez ikakvog drugog težeg naoružanja… Dakle, početkom oktobra u Kruševcu je moglo da bude 30 ili 60 stvarno borbeno sposobnih nemačkih vojnika, isto toliko Nemaca pozadinaca sumnjive borbene vrednosti i nekoliko stotina vojnika iz pomoćnih jedinica bez ikakve borbene vrednosti. A svi oni su, po nemačkim dokumentima, do popodnevnih sati 13. oktobra napustili grad, osim voda feld-žandarmerije“. Nebojša Đokić, Milomir Stević, ’’Koliko je Nemaca poginulo i zarobljeno u Kruševcu oktobra 1944“, Rasinski anali 11, Kruševac, 2013, str. 284.
  14. Pogledajte stenografski zapisnik sa suđenja Keseroviću: http://www.znaci.net/00003/764.php?broj=197
  15. Na primer „Alternativna istorija Srbije“ Predraga J. Markovića i Čedomira Antića; pogledajte i kritiku ove knjige koju potpisuje Jelena Lalatović: http://pescanik.net/alternativna-istorija/

 

Tekst je prvobitno objavljen na portalu pescanik.net

 

 

Advertisements

2 thoughts on “Ko je oslobodio Kruševac

  1. Poštovani g. Ćupas,
    Postoje razne verzije dešavanja tog 14.10.1944., i zavisno od opredeljenja , svako može naći istinu koja mu odgovara… a istina je samo jedna: pogledajte fotografije od tog dana, pogledajte ko drži govor okupljenom narodu sa terase hotela Evropa, a sve u prisustvu oficira Crvene Armije, i vojnog izaslanika SAD, pogledajte, pa onda pišite. Istinu. Samo, tada Vam Peščanik neće objaviti tekst. Ali bar ćete svedočiti istinu, i samo istinu!

    Sviđa mi se

    1. Da, pogledao sam desetine fotografija, što iz arhiva grada, što od porodica učesnika. Štaviše, i to sam naveo u tekstu. Nijedan vojni izaslanik SAD tog dana nije bio u Kruševcu, pogledaj referencu koju navodim a propo te priče. Ovo apstrakovano navođenje „pogledaj ovo“, „pogledaj ono“, ne znače ništa osim do usamljeničkog vapaja ideološkog revizioniste koji ne zna ništa, pa onda lupeta kojekakve uvijene nebuloze i upućuje na neke dokaze izmaštane *dokaze* koji ukazuju i/ili otkrivaju nekakvu *istinu*. Ovo za objavljivanje na Peščaniku je tek nebuloza koju nemam vremena da komentarišem, mada sama ta rečenica ukazuje na to da ponovo ne znaš kako se vodi argumentovana diskusija.

      P. S. I nisam gospodin. 😉

      Liked by 1 person

Komentar

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s